Setki kilometrów rzek do odblokowania. Europejskie fundusze finansują renaturyzację

Na wielu polskich rzekach bariery migracyjne mają zostać usunięte albo wyposażone w przepławki. W planach są także odtwarzanie mokradeł, tarlisk i terenów zalewowych. Dziewięć projektów finansowanych z udziałem funduszy europejskich obejmuje zarówno pojedyncze stopnie wodne, jak i całe zlewnie. Skorzystać mają ryby, rośliny i ekosystemy, ale także retencja oraz ochrona przed skutkami suszy i powodzi.

Przez dziesięciolecia regulowano rzeki, prostowano ich koryta i odcinano doliny, aby zdobywać tereny dla rolnictwa, przemysłu i zabudowy. Wraz z tymi zmianami część cieków straciła naturalne funkcje, a krajobraz gorzej zatrzymywał wodę. Obecnie działania hydrotechniczne coraz częściej łączy się z rozwiązaniami opartymi na naturze.

„W obliczu skutków suszy i powodzi gospodarka wodna wymaga zmiany podejścia i łączenia działań hydrotechnicznych z rozwiązaniami opartymi na naturze” – powiedział Mateusz Balcerowicz, prezes Wód Polskich.

LIFE obejmuje całe zlewnie, a nie tylko pojedyncze odcinki rzek

Program LIFE jest unijnym instrumentem przeznaczonym w całości na ochronę środowiska i klimatu. Projekty prowadzone przez Wody Polskie wraz z naukowcami, przyrodnikami i innymi partnerami zakładają, że poprawa stanu rzeki wymaga działań także na terenach przyległych – w dolinach, mokradłach, na obszarach rolniczych i w miastach.

Największym przedsięwzięciem jest LIFE Pilica. Obejmuje prawie 9 tys. km² zlewni Pilicy, czyli największego lewobrzeżnego dopływu Wisły. Teren projektu rozciąga się na 93 gminy w pięciu województwach, a jego powierzchnia jest porównywalna z obszarem województwa opolskiego.

Prace obejmują poprawę jakości wód, zwiększanie retencji i odbudowę naturalnych procesów. Wśród planowanych działań są między innymi przywracanie ciągłości ekologicznej cieków, ograniczanie zanieczyszczeń oraz wykorzystanie roślin do oczyszczania wód opadowych.

Projekt obejmuje również:

• wsparcie kontroli gospodarki ściekowej w 33 gminach,
• przygotowanie przez pięć miast planów retencjonowania wód opadowych i adaptacji do zmian klimatu,
• współpracę z rolnikami przy stosowaniu zabiegów poprawiających zatrzymywanie wody w glebie,
• edukację dotyczącą racjonalnego nawożenia i ochrony jakości wód.

Takie podejście ma znaczenie także poza samym korytem rzeki. Jeśli woda może wolniej odpływać z doliny i jest zatrzymywana w glebie, mokradłach oraz terenach zalewowych, krajobraz lepiej reaguje zarówno na długotrwały brak opadów, jak i gwałtowne wezbrania.

W dorzeczu Drawy, Płocicznej i Korytnicy projekt LIFE Drawa Bis koncentruje się między innymi na poprawie warunków dla łososia atlantyckiego. Ten gatunek dorasta w morzu, a na tarło wraca do cieków, z których pochodzi. Potrzebuje więc drożnych szlaków migracyjnych, dobrej jakości wody i odpowiednich miejsc rozrodu.

Plan zakłada zwiększenie liczby gniazd tarłowych łososia o 50 proc. W Korytnicy populacja skójki gruboskorupowej, jednego z najrzadszych słodkowodnych małży w Polsce, ma wzrosnąć nawet o 60 proc. Powierzchnia siedlisk włosieniczników, roślin charakterystycznych dla czystych rzek, powinna zwiększyć się o około 25 proc. Łącznie działania obejmą około 56 km rzek.

Codziennie nowe informacje z Opola publikujemy na faktyopole.pl. Planujesz wolny czas? Aktualne wydarzenia i imprezy znajdziesz zawsze na faktyopole.pl/wydarzenie.

Parsęta i Rega odzyskają połączenia między siedliskami

W dorzeczu Parsęty projekt LIFE for Rivers przewiduje przebudowę albo usunięcie 23 przeszkód utrudniających migrację organizmów wodnych. Powstanie także 8,7 ha nowych tarlisk. Po zakończeniu prac ciągłość ekologiczna ma zostać przywrócona na około 330 km rzek.

Dla ryb oznacza to łatwiejsze przemieszczanie się między głównym korytem, dopływami, mokradłami i terenami zalewowymi. Takie połączenia pozwalają docierać do miejsc żerowania, schronienia i rozrodu. Odtworzenie naturalnego obiegu wody ma jednocześnie zwiększyć retencję i poprawić odporność dorzecza na suszę oraz wezbrania.

Podobny cel ma projekt After LIFE Rega, będący kontynuacją wcześniejszych działań prowadzonych w ramach LIFE+ Rega. Obejmuje 378 km rzecznych korytarzy migracyjnych. Zaplanowano modernizację lub usunięcie 31 barier, budowę tarlisk, ograniczanie skutków suszy oraz zwiększanie różnorodności siedlisk.

Jednym z wymiernych rezultatów ma być zwiększenie retencji o około 400 tys. m³ wody. To objętość odpowiadająca blisko 160 basenom olimpijskim. W projekcie znalazły się również działania edukacyjne i antykłusownicze oraz przygotowanie katalogu dobrych praktyk dla gospodarowania wodami w całej zlewni.

Przepławki mają połączyć ochronę przeciwpowodziową z migracją ryb

Program FEnIKS wspiera przywracanie ciągłości ekologicznej rzek między innymi przez budowę przepławek i likwidowanie niepotrzebnych barier. Takie rozwiązania zaplanowano na Nysie Kłodzkiej, gdzie zbiorniki Otmuchów i Kozielno oraz Jaz Michałów pełnią funkcje związane z ochroną przeciwpowodziową i zaopatrzeniem w wodę.

Przy Jazie Michałów i zbiorniku Otmuchów mają powstać przepławki, a istniejąca przepławka przy zbiorniku Kozielno zostanie zmodernizowana. Dzięki temu około 111 km Nysy Kłodzkiej odzyska ciągłość ekologiczną. Ryby, między innymi łosoś, pstrąg i lipień, otrzymają dostęp do odcinków wcześniej odciętych przez konstrukcje hydrotechniczne.

Na Noteci przepławki mają powstać przy stopniach wodnych Łabiszyn, Dębinek VI i Stara Noteć Rynarzewska. Obiekty są potrzebne dla funkcjonowania drogi wodnej Warta–Kanał Bydgoski, ale jednocześnie utrudniają migrację organizmów wodnych.

Planowany efekt to udrożnienie dwóch korytarzy ekologicznych o łącznej długości 15,3 km. Zyskać ma przede wszystkim węgorz europejski, który po dorastaniu w wodach Europy wyrusza na tarło do Morza Sargassowego. Z przepławek skorzystają także inne gatunki ryb.

Kolejne działania zaplanowano w dolinie Nidy w ramach projektu Naturalna Nida, finansowanego z programu Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej. Obejmą około 39 km doliny oraz połączenia między rzeką, starorzeczami i terenami zalewowymi.

Wcześniejsze regulacje cieków i prace melioracyjne ograniczyły te połączenia, zmniejszając retencję dolinową i pogarszając warunki części siedlisk zależnych od wody. Projekt zakłada przebudowę albo usunięcie 12 barier migracyjnych na Nidzie i Mierzawie. Odtworzenie powiązań w dolinie ma przywrócić część naturalnych procesów, dzięki którym woda może być zatrzymywana nie tylko w samym korycie, lecz także na terenach zalewowych.

na podstawie: Wody Polskie.